Gần đây, khi một người bạn quen biết mua hương bột từ tôi, anh ấy đặc biệt nhắc rằng mình muốn chọn “hương đơn phương”. Tôi cảm thấy có chút băn khoăn và khó hiểu; anh ấy tiếp tục chia sẻ cách hiểu của mình: ý là khi học Phật, tu hành đến một cảnh giới nào đó thì tự nhiên sẽ đi theo con đường đơn nhất và thuần khiết; vì vậy, khi cúng Phật cũng nên dùng loại hương đơn phương thuần túy nhất, không pha tạp, như thế mới thể hiện được lòng thành kính và sự thanh tịnh.
Cách nói như vậy, trong văn hóa hương và trong giới tu hành thực ra không hề hiếm gặp. Nghe qua thì có vẻ hợp tình hợp lý, thậm chí còn mang theo một dáng vẻ của sự cao thâm nơi người tu. Thế nhưng, sau khi nghiền ngẫm kỹ hơn, trong tôi lại hiện lên một câu hỏi đáng để suy tư hơn nữa——“thuần khiết” mà chúng ta hiểu rốt cuộc là chỉ điều gì?
Có lẽ, điều mà đa số người nói là thuần khiết, thực ra không phải “thuần” thật sự, mà là một kiểu giản lược trong nhận thức.
Từ bề ngoài mà nhìn, hương đơn phương dường như có nghĩa là nguồn gốc đơn nhất, mùi hương không pha trộn, chủng loại rõ ràng, nên được xem là “thuần”. Ví dụ như trầm nước được định nghĩa là sản vật hình thành dưới một loài cây cụ thể nào đó và trong một môi trường cụ thể nào đó; vì thế trong cách phân loại do con người đặt ra, nó trở thành một “đơn phương đơn phẩm”. Tuy nhiên, sự đơn nhất ấy phần nhiều chỉ là dấu mốc do con người tạo ra để dễ hiểu thế giới và thuận tiện phân biệt mà thôi, chứ không phải trạng thái chân thực của bản thân sự vật.
Nếu chúng ta mở rộng góc nhìn thêm một chút thì sẽ phát hiện: cái gọi là hương đơn phương kỳ thực từ lâu đã là kết quả của vô số điều kiện đan xen. Đất đai khác nhau, khí hậu khác nhau, tuổi cây khác nhau, thời gian khác nhau, tác động của vi sinh vật khác nhau — tất cả cùng tạo nên tính chất của miếng trầm ấy. Đi xa hơn nữa bằng góc nhìn khoa học thì miếng nguyên liệu hương được gọi là “đơn phương hoặc độc nhất chủng” ấy vốn được cấu thành từ vô số nguyên tử sắp xếp và kết hợp theo những cách nhất định; mà nguyên tử lại không phải là đơn vị nhỏ nhất của vật chất.
Thế rồi câu hỏi này trở nên rất đáng suy ngẫm: khi chúng ta nói một thứ gì đó là thuần khiết nhất rốt cuộc là đang nói bản thân nó vốn như vậy hay là do chúng ta chọn dừng lại ở một tầng diện nào đó rồi không hỏi tiếp nữa?
Tình huống này cũng giống như cách con người lý giải âm thanh khởi nguyên của vũ trụ “Om (Aum)”. Có người cho rằng đó là âm thanh thuần khiết nhất vì nó đến từ khoảnh khắc hư vô vừa mở ra, muôn tượng chưa phân; thế nhưng cũng có người cho rằng kỳ thực nó cũng không hoàn toàn thuần khiết bởi ngay trong lúc vang lên và diễn tiến ấy đã hàm chứa tất cả — thời gian, không gian, lực của các phân tử trong không khí, vạn vật và ý niệm của chúng sinh đều từ âm thanh này mà triển khai. Vậy nên “Om” rốt cuộc là thuần hay phức? Câu trả lời phụ thuộc vào góc độ quan sát và tiếp nhận chứ không nằm ở bản thân âm thanh.
Từ đó có thể thấy rằng sự theo đuổi cái thuần khiết trong nhân gian thường chỉ dừng ở tầng vật chất hoặc hình thức mà bỏ qua việc bản thân sự thuần khiết thật ra chính là một trạng thái của tâm.
Nếu đem cách hiểu này đặt trở lại vào thế giới của hương thì mọi chuyện sẽ trở nên sáng rõ hơn nhiều.
Hương vốn dĩ đã tồn tại như một phương tiện dành cho con người. Quá trình thưởng hương chính là sự giao thoa giữa giác quan, ký ức, cảm xúc cùng những yếu tố thiếu hụt nơi thân thể với trạng thái hiện tại. Hôm nay thích cảm giác lạnh thanh tao; ngày mai lại hướng về sự ôn nhuận dịu dàng; việc đốt hương vào buổi sáng sớm hay lúc đêm khuya tĩnh tọa vốn dĩ không nên dùng cùng một mùi để ứng đối. Mùa tiết thay đổi, tâm cảnh chuyển biến, nhu cầu của thân thể cũng khác đi; lựa chọn về hương tự nhiên cũng sẽ thay đổi tùy theo điều mình cần.
Vì vậy, bạn hoàn toàn có thể phối hợp nhiều loại hương bột đơn phương mình yêu thích theo nhu cầu trước mắt để hòa thành một mùi hương thuộc về riêng mình. Khi bạn định nghĩa như vậy thì loại hương sau khi phối ấy chính là “đơn phẩm” của bạn — tức một món duy nhất chứ không phải một chất liệu duy nhất. Chữ “đơn” ở đây chỉ tâm không hai niệm; chữ “phẩm” chỉ cảnh giới an trú ngay lúc này.
Nếu người tu hành lại vì chấp trước rằng “chỉ có hương đơn phương mới gọi là thuần”, “chỉ có mùi nào đó mới biểu lộ đạo hạnh”, thì cái gọi là thuần khiết ấy đã sớm trở thành một dạng ràng buộc khác. Việc tu hành nếu bị hình thức bên ngoài phân chia thành cao thấp tầng bậc thì ngược lại sẽ đi lệch khỏi ý nghĩa ban đầu của tu hành.
Sự thanh tịnh chân thật và việc tu tập thuần túy không nằm ở chuyện nguyên liệu hương có pha trộn hay không.
Sự cúng dường chân thật cũng không nằm ở việc món phẩm có đơn nhất hay không.
Nếu tâm còn phân biệt thì dù mùi hương có tinh sạch đến đâu cũng hóa thành tạp hương; nếu tâm an trú thì dù nhiều loại phối hợp phức tạp vẫn chính là sự trong sáng duy nhất.
Vì thế chẳng cần vì hương mà lập cảnh giới cao thấp cho nhau，也不必 vì mùi vị mà định ra hơn kém. Yêu thích chính là nhân duyên; tự tại chính là tu hành. Khi bạn có thể an trú trong bất kỳ mùi hương nào thì ngay khoảnh khắc ấy đã đủ thuần khiết rồi.
Thuần khiết xưa nay chưa từng là một trạng thái vật chất mà vốn dĩ chỉ Nó là một loại tâm cảnh đã thôi chấp trước.