Quan sát về Không, Dừng lại và Nội quan
Trong ba khái niệm Quan sát về Không, Dừng lại và Nội quan, đều có chữ “quan”. “Quan” có nghĩa là nhìn. Nhìn là trực tiếp dùng mắt để nhìn, không nhờ vào suy nghĩ, lý luận hay logic quá mức.
Nếu nhìn mãi lên trời, xuống đất hay nhìn người khác mà không bao giờ nhìn vào bản thân mình hay sự thực của sự vật, đó là cái nhìn bình thường, gọi là cái nhìn của phàm phu. Nếu nhìn vào thân tâm của chính mình, đó là nội quan; nếu trong trạng thái yên tĩnh mà nhìn, đó là dừng lại quan sát; nếu đi xem tổng thể của sự vật, nếu có thể thấy vô thường thì sẽ thấy dấu vết của Không; nếu thấy vô ngã thì sẽ thấy Không, đó chính là Quan sát về Không.
Quan sát về Không là một con đường và phương pháp quan sát do những người trí thức chỉ dạy nhằm phá bỏ ảo giác và chấp trước của con người đối với thực tại “có” của sự vật. Nếu bạn có thể thực sự quan sát vô thường, bạn đã bước lên con đường Quan sát về Không; nếu bạn thấy các pháp vô ngã, bạn đã thấy được Không. Như một phương pháp tu tập và thực hành, khái niệm “Quan sát về Không” có thể hiểu như “quan sát Không”; nếu bạn nhận thức được thực trạng vô thường và vô ngã của sự vật và nội hóa nó thành một khái niệm của riêng mình, thì thuật ngữ “Quan sát về Không” cũng có thể hiểu như khái niệm về “Không”, góc nhìn về “Không”.
Dừng lại quan sát, dừng lại tức là định tâm, quan sát tức là trí tuệ. Thuật ngữ “Dừng lại quan sát” tương đương với “Định trí”. Những gì chúng ta thường nói như “Dừng lại và Quan sát đồng hành” hay “Định trí đồng nhất” đều diễn đạt cùng một ý nghĩa; dừng lại tức là tĩnh lặng, quan sát tức là suy tư. “Dừng lại quan sát” cũng đồng nghĩa với “Tĩnh lặng suy tư”. Tĩnh lặng suy tư thường được gọi là thiền định; vì vậy Dừng lại quan sát cũng chính là tên gọi khác của thiền định – nội dung cụ thể của thiền và phương pháp cụ thể trong thiền tập. Trước khi tiến hành việc quan sát thường phải tu tập định tâm để yên tĩnh và làm cho tâm dừng lại với mục đích để tốt hơn trong việc quan sát thực tại mà không bị tâm tưởng hão huyền làm rối loạn.
Ở giai đoạn đầu tiên, việc tu tập định tĩnh hay dừng lại chính là công việc chuẩn bị – công việc phụ trợ – để đạt được sự quan sát đúng đắn. Một khi chúng ta có thể thực hiện việc quan sát đúng đắn mà không bị bất kỳ cản trở nào thì tự nhiên chúng ta sẽ phát sinh ra trí tuệ chân thật; khi chúng ta sở hữu loại trí tuệ này hoặc tri thức này thì lúc ấy chúng ta cũng sở hữu một dạng mới của định tĩnh hoặc dừng lại. Sự định tĩnh này không chỉ đơn thuần nằm ở trạng thái yên tĩnh mà còn hòa quyện vào nhiều trạng thái vận động khác nhau trong tâm trí. Như vậy cuối cùng chúng ta sẽ cảm nhận được trạng thái tồn tại đơn giản nhưng đầy trí tuệ rằng “Định chính là bản thể còn Trí tuệ chính là ứng dụng”.
Nội quan lấy thân và tâm mình làm mục tiêu để trực tiếp theo dõi những gì xảy ra từng khoảnh khắc trong thân và tâm mình cũng như nhận biết thực tại của thân tâm nhằm phân biệt với những thứ bên ngoài mà chúng ta thường theo dõi như trời đất cây cối chim chóc đá cuội phân tử nguyên tử… nên gọi nó là nội quan. Nội quan chân thật cuối cùng mất đi khái niệm bên trong và bên ngoài. Nó từ việc theo dõi bản thân mà hiểu biết vũ trụ vạn pháp dẫn đến giải thoát tối thượng. Tất cả các vị Phật ba đời đều đã đi qua con đường này.
Cả ba loại Quan trên đây đều thuộc danh từ trong Phật giáo nhằm loại bỏ khổ đau cho thân tâm. Bất kể loại Quan nào miễn sao đúng đắn thì đều dẫn dắt chúng ta đến chân lý và giải thoát. Hàng nghìn năm qua đã có những người chứng ngộ trước đây rồi đến những hành giả sau này đều đạt đến cùng một nơi – hạnh phúc tự tại và giải thoát tối thượng. Chúc phúc cho tất cả các hành giả trên thế giới đều đạt được giải thoát viên mãn. Gate gate pāragate pārasamgate bodhi svāhā.
bởi Trung Tâm Thiền Định Đại Viên Mãn Vô Úy Đài Loan